Over de kyrielle
De kyrielle is een Franse middeleeuwse dichtvorm, vernoemd naar het Kyrie eleison — de aanroep uit de christelijke liturgie die de toon van de vorm nog altijd kleurt: herhaling als bezwering, als gebed, als klacht. Het is een litanie in strofen.
Een kyrielle bestaat uit vierregelige strofen (kwatrijnen). De vierde regel van elke strofe is identiek: de refrein-regel. Die letterlijke herhaling — niet gevarieerd, niet geparafraseerd, maar woord voor woord hetzelfde — is de kern van de vorm. Elke strofe brengt nieuwe beelden, maar eindigt op hetzelfde punt. Dat geeft de kyrielle haar mediterende, soms beknellende werking.
Rijmschema per strofe: aabB
| a | regel 1 — vrij rijm |
| a | regel 2 — rijmt op regel 1 |
| b | regel 3 — eigen rijmklank |
| B | regel 4 — de refrein-regel (identiek in elke strofe) |
Er zijn twee gangbare varianten:
- Strikt: alle strofen delen dezelfde drie rijmklanken — slechts a, b en B door het hele gedicht.
- Modern: elke strofe heeft een eigen aa-rijm, de b is ook per strofe vrij — alleen het refrein (B) blijft identiek.
De klassieke regellengte is octosyllabisch: acht lettergrepen per regel. Sommige dichters gebruiken tien lettergrepen. De Kyriellekapel laat je dit zelf kiezen.
Het thema hoeft niet religieus te zijn — de kyrielle leent zich uitstekend voor elk onderwerp waarbij herhaling inhoudelijk iets doet: verlies, aanroeping, obsessie, seizoen, of het repetitieve van alledaagse dingen. Verwante vormen: het rederijkers-refrein (complexer, Nederlands), de ballade (ook met refrein, hofvorm), de villanelle (refrein-rotatie als ander mechaniek).
Demonstratiefragment — eigen voorbeeld (3 strofen, rijmvariant: modern, 8 lettergrepen)
De tafel waar je kopje staat, de stoel die niemand zitten laat. Ik wacht op wat niet komen zal. Ik noem je naam. Dat is genoeg.
De wereld schrijft en zwijgt en schrijft. Alleen dit ene woord beklijft. Ik schrijf het op, ik schrijf het weer. Ik noem je naam. Dat is genoeg.