De sestina — wat is het, waar komt het vandaan?
De sestina is een van de meest technisch dwingende vaste vormen uit de westerse dichtkunst. Ze werd uitgevonden door de Occitaanse troubadour Arnaut Daniel (ca. 1180–1210), als experiment in de mogelijkheden van eindwoord-herhaling. Niet rijm, maar terugkeer. Zes woorden reizen door zes strofen — telkens in een andere volgorde, als ringen op een trommel die om zichzelf wendt. En pas in de tornada, het drieregelige besluit, klinken alle zes eindelijk samen in drie regels.
Dante Alighieri en Petrarca namen de vorm over in het Italiaans en gaven hem zijn klassieke vorm. In de 20e eeuw kwamen Ezra Pound en Elizabeth Bishop er mee terug, elk op eigen wijze. De sestina is geen pronkstuk maar een denkmachine: door de gedwongen herhaling verschuiven de betekenissen van dezelfde woorden langzaam per strofe.
De structuur
39 regels: 6 sextetten (strofen van zes regels) + 1 tornada (3 regels). Geen rijm, maar zes eindwoorden (EW1–EW6) die in elk sextetten in vaste volgorde terugkeren:
| Strofe | Reg. 1 | Reg. 2 | Reg. 3 | Reg. 4 | Reg. 5 | Reg. 6 |
|---|---|---|---|---|---|---|
| I | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 |
| II | 6 | 1 | 5 | 2 | 4 | 3 |
| III | 3 | 6 | 4 | 1 | 2 | 5 |
| IV | 5 | 3 | 2 | 6 | 1 | 4 |
| V | 4 | 5 | 1 | 3 | 6 | 2 |
| VI | 2 | 4 | 6 | 5 | 3 | 1 |
| Tornada | Alle zes — twee per regel: (2,5) / (4,3) / (6,1) | |||||
Dit patroon heet retrogradatio cruciata: het laatste woord van de vorige strofe wordt het eerste van de volgende, dan het eerste van de vorige het tweede, en zo verder.
De tornada is drieregelig: alle zes eindwoorden verschijnen, twee per regel. Klassiek schema: regel 1 bevat EW2 (midden) en EW5 (einde), regel 2 bevat EW4 (midden) en EW3 (einde), regel 3 bevat EW6 (midden) en EW1 (einde).
Keuze van de eindwoorden
De kracht van een sestina staat of valt bij de zes eindwoorden. Klassiek koos men concrete zelfstandige naamwoorden die in meerdere contexten bruikbaar zijn — woorden die in strofe I één betekenis lijken te hebben en in strofe VI, door andere regels eromheen, een totaal andere. Woorden die draaien.
Demonstratiefragment
Hieronder een eigen demonstratiefragment om de eindwoord-rotatie zichtbaar te maken (twee strofen, geen volledige sestina):
Dan wordt het stiller dan stil, elk kamertje een ander huis, ik steek mijn vingers uit, een hand, en voel de draad van binnenlicht, het was hier vroeger, was er tijd, of zeg ik nu het foute woord?
Kies je zes eindwoorden
De zes eindwoorden zijn de as van je sestina. Ze moeten concreet zijn, meerdere contexten aankunnen, en het liefst kunnen draaien van betekenis. Kies ze voordat je begint — je kunt ze later aanpassen, maar dat herschikt je hele structuur.